Προυστ και Αποκάλυψη τώρα

ΠΡΟΥΣΤ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ ΤΏΡΑ

Είναι γνωστή η σκηνή στο έργο του Κόπολα Αποκάλυψη τώρα [1979], όταν ο Αμερικανός αξιωματικός, πριν την επίθεση στο Βιετναμέζικο χωριό, βάζει στη διαπασών τη μουσική του Βάγκνερ να μεταδίδεται από τα μεγάφωνα του ελικοπτέρου και να ακούγεται από εχθρούς και φίλους, από εχθρικές δυνάμεις για να ενταθεί το δέος τους, από φίλιες δυνάμεις για τόνωση του φρονήματός τους, συμβολική καταδήλωση της εναέριας επίθεσης. Ο Βάγκνερ αφικνείται στο Βιετνάμ και η έφιππη και ιπτάμενη επέλαση των Βαλκυριών γίνεται από ελικόπτερα του αμερικανικού στρατού.
Όμως την εξομοίωση των αεροπορικών επιδρομών με τις Βαλκυρίες του Βάγκνερ πρωτοδιατυπώνει ο Προυστ στον Ξανακερδισμένο χρόνο, 7ος τόμος του έργου του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο. Εκεί, (σ. 122) σχολιάζοντας ο ήρωάς του, αναφέρεται στις γερμανικές αεροπορικές επιδρομές εναντίον του Παρισιού κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και τις παρομοιάζει σαν επέλαση των Βαλκυριών. Οι ουράνιες, έφιππες σε φτερωτά άλογα, γυναίκες της σκανδιναβικής μυθολογίας γίνονται οι σύγχρονες ιπτάμενες μηχανές του γερμανικού στρατού. Έτσι ο Βάγκνερ φτάνει στο Παρίσι εν ώρα πολέμου. Είναι χαρακτηριστικό το ακόλουθο απόσπασμα: «Και ύστερα οι σειρήνες θα μπορούσαν να είναι πιο βαγκνερικές; Και τι πιο κατάληλο για χαιρετισμό στην άφιξη των Γερμανών;» […] «Θα αναρωτιόταν πλέον κανείς αν ήταν πράγματι πιλότοι κι όχι οι ιπτάμενες Βαλκυρίες!» Εδειχνε να απολαμβάνει τη σύγκριση των πιλότων με τις Βαλκυρίες, και συνέχισε τις εξηγήσεις καθαρά με μουσικούς όρους: «Έτσι είναι, η μουσική των σειρήνων ήταν ένας ‘‘Καλπασμός των Βαλκυριών’’! Χρειάστηκε τελικά να καταφτάσουν οι Γερμανοί για να μπορέσει να ακούσει κανείς Βαγκνερ στο Παρίσι. Κατά κάποιο τρόπο η παρομοίωση δεν ήταν παραπλανητική. […] Και το ένα σμήνος μετά το άλλο, όπως και κάθε πιλότος, έτσι καθώς πετούσε πάνω από την πόλη, μεταφερμένο πια κι αυτό στον ουρανό, έμοιαζε πράγματι με Βαλκυρία.» (μετ. Π. Ανδρικόπουλος, Δ. Δημουλάς).
Δεν ξέρω αν αυτό αποτελεί, εκ μέρους του Κόπολα, συνειδητή αντιγραφή του Προυστ –μπορεί να αποτελεί κοινό τόπο, κρυπτομνησία, και άλλα. Πάντως ενθυμούμενος το αριστούργημα του ιδιοφυούς Σέρτζιο Λεόνε Κάποτε στην Αμερική, τη σκηνή που ο χοντρός Μο ερωτά τον Ρόμπερτ ντε Νίρο τι έκανε τόσα χρόνια -πάνω από τριάντα- αυτός απαντά ότι αυτά τα χρόνια πλάγιαζε νωρίς, η πρώτη φράση από το έργο του Προυστ Αναζητώντας το χαμένο χρόνο.(1) Και πράγματι στο έργο αυτό ο Ρόμπερτ ντε Νίρο επιστρέφει, σ’ αυτήν την ταινία -ελεγείο για το χαμένο χρόνο-, για να ανακαλύψει ότι τα πράγματα είχαν εξελιχθεί διαφορετικά και αυτός είχε παίξει και χάσει τη ζωή του με ψεύτικες εντυπώσεις και ιδέες.
Όλοι στην τέχνη ζούνε με τον χαμένο χρόνο του Προυστ και με τον χαμένο χρόνο τον δικό μας.

1) βλ. και το ποίημα του Σεφέρη, Piazza San Nicolo, Ημερολόγιο Καταστρώματος, Α’ [1940]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: