Ο ΡΟΛΟΣ ΚΑΙ Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΤΙΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΔΕΚΑΕΤΙΕΣ

[Ελεύθερη απόδοση της μαγνητοφωνημένης εισήγησης]

Α. Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΚΑΙ Η ΜΟΝΑΞΙΑ

Νιώθω τυχερός που η εισήγησή μου είναι η τελευταία γιατί οι προλαλήσαντες βοήθησαν πάρα πολύ ξεκαθαρίζοντας όρους και διαγράφοντας βασικά γνωρίσματα της σχέσης του διανοούμενου  και της κοινωνίας. Έτσι μπορώ να επεκταθώ και σε μερικά άλλα πράγματα.

Στην αντίστιξη: «Πολιτεία και Μοναξιά», ο διανοούμενος και ο πνευματικός δημιουργός γενικά, πρέπει να έχει την ευαισθησία  να κατανοήσει, στη χρονική συγκυρία που βρίσκεται, ποια πρέπει να είναι η δική του στάση. Κάποτε χρειάζεται ο δημιουργός να απομονωθεί για να γλιτώσει από την περιρρέουσα έκπτωση και φθορά, η απομόνωση και η μοναξιά υπερασπίζονται τον εαυτό του και το έργο του. Κάποτε όμως η συγκυρία επιβάλλει να βγει στην κοινωνία, να μιλήσει, να διαφωτίσει, να αναλάβει τον κοινωνικό του ρόλο. Τι επιβάλλει λοιπόν στον πνευματικό άνθρωπο η κυπριακή   χρονική συγκυρία; Φυσικά, πρέπει να έχουμε πάντα υπ’ όψη μας ότι το καίριο και σημαντικό παραμένει η ποιότητα του έργου που θα καταθέσει ο δημιουργός είτε προτιμήσει τον εγκλεισμό και την απομόνωση είτε επιλέξει την πορεία μέσα στην πολιτεία. Στην Κύπρο λοιπόν πιστεύω ότι, πέραν του έργου που θα καταθέσει, επιβάλλεται η συμμετοχή του πνευματικού δημιουργού στα δρώμενα του κοινωνικού του χώρου, στην εμπλοκή του στις εξελίξεις και τη δραστηριότητα της πολιτικής, πολιτιστικής και κοινωνικής ζωής. Το ζητά ο καιρός και ο τόπος, το νησί περνά μια από τις πιο δύσκολες εποχές της ιστορίας του.

Πιστεύω ότι στο θέμα αυτό υπήρχε μια θετική παρουσία των Κυπρίων δημιουργών, που φαίνεται πιο σημαντική αν συνυπολογίσουμε δύο άλλα βασικά δεδομένα της κυπριακής πραγματικότητας.

Το πρώτο είναι οι αναγκαία ένταξη των διανοουμένων και πνευματικών δημιουργών στον κρατικό δημοσιοϋπαλληλικό μηχανισμό. Λόγω του μικρού μεγέθους της κυπριακής κοινωνίας όσοι ασχολούνται με τα γράμματα και τις τέχνες είναι ενταγμένοι, με τον ένα ή άλλο τρόπο, στις κρατικές υπηρεσίες. Οι μουσικοί και οι ζωγράφοι είναι καθηγητές μουσικής και τέχνης στα γυμνάσια και λύκεια καθώς και οι ερευνητές και λογοτέχνες στην εκπαίδευση ή σε μερικές άλλες υπηρεσίες. Σε άλλες χώρες, που πληθυσμιακά είναι μεγαλύτερες και πιο ολοκληρωμένες, εθνικά και κοινωνικά, υπάρχει ένα σημαντικό στρώμα διανοουμένων που είναι έξω από τη δημοσιοϋπαλληλική ζωή, είναι αυτοεργοδοτούμενοι, ελεύθεροι επαγγελματίες ή, το πιο σημαντικό, ζουν από την πνευματική και καλλιτεχνική τους εργασία, τα βιβλία ή τους πίνακές τους που τους εξασφαλίζουν την οικονομική τους ανεξαρτησία. Δεν είναι κακό που στην Κύπρο είμαστε ενταγμένοι στο κρατικό μισθολόγιο φτάνει ο ίδιος ο δημιουργός να διεκδικήσει, όντας μέρος της δημόσιας και κρατικής υπαλληλίας, το δικαίωμα της αυτονομίας του και της ελευθερίας της έκφρασής του. Εκτός από την διεκδίκηση, εκ μέρους του διανοούμενου, της αυτόνομης και ανεξάρτητης φωνής του, σημαντικό παραμένει η θεσμική κατοχύρωση, εκ μέρους της κοινωνίας, αυτού του δικαιώματος, ότι ο πολίτης μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα και να ασκήσει κριτική ανεξαρτήτως της δημοσιοϋπαλληλικής του ιδιότητας. Είναι γεγονός ότι στο θέμα αυτό έχουν γίνει αρκετά βήματα και με την ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης των δημοσίων υπαλλήλων θα κατοχυρωθεί πλήρως.

Το δεύτερο, είναι η αδυναμία άσκησης της ζωογόνου κριτικής λόγω, πάλιν, του μικρού χώρου όπου κινούμαστε και της αλληλογνωριμίας όλων των διανοουμένων. Η αυτόνομη και κριτική φωνή χρειάζεται και την αναγκαία αποστασιοποίηση, την αποδέσμευση από σχέσεις, συγχρωτισμούς και γνωριμίες. Η καθημερινή, σχεδόν, τριβή όλων των διανοουμένων μεταξύ τους εμποδίζει τη σωστή κριτική αποτίμηση και εξαναγκάζει, σχεδόν όλους, στα συμβατικά καλά λόγια για κάθε βιβλίο ή άλλη πνευματική παραγωγή του νησιού. Όμως έτσι δεν προχωράνε καλά τα πράγματα γιατί σημαντικά και ασήμαντα, πρωτεύοντα και τριτεύοντα, ισοπεδώνονται στην αναγκαιότητα του επαίνου και του εύσχημου τρόπου παρουσίασης που επιβάλλει η στενότητα και ο συγχρωτισμός.

Προχωρώ σε δύο, πολύ σημαντικά σημεία του θέματός μας που είναι α) η συμπλεγματική και επαρχιώτικη στάση, παλαιών και νεοτέρων, απέναντι σε ξένα ρεύματα ιδεών, απόψεις και ιδεολογίες και β) η μη βοηθητική, για τους νέους δημιουργούς, στάση των παλαιότερων και αναγνωρισμένων.

Όσον αφορά το πρώτο: Συνήθως όταν έρχονται σε επαφή και γνωρίζουν ένα ξένο ρεύμα ιδεών, οι κύκλοι των διανοουμένων μας έχουν μια επαρχιώτικη νοοτροπία δέους και θαυμασμού, παραμένουν κεχηνότες και χάσκοντες απέναντι στο εξ Εσπερίας προερχόμενο, του παραδίδονται αμαχητί. Κι αυτή η στάση δεν χαρακτηρίζει μόνον τους κύκλους των Κυπρίων διανοουμένων αλλά και εκείνους του ελλαδικού χώρου που, ως ευρύτερος και με μεγαλύτερη δυναμικότητα, έπρεπε να παρουσίαζε περισσότερες αντιστάσεις. Δεν υπερασπίζομαι καμία καθαρότητα, δεν υποστηρίζω την περιχαράκωση και την απομόνωση. Υπερασπίζομαι την κριτική στάση, που διαλέγεται πριν να αποδεχθεί ή να απορρίψει. Που πρέπει να πλησιάζει κάθε νέο ρεύμα ιδεών έχοντας προηγουμένως αφομοιώσει την παιδεία και τον προβληματισμό που έχει κατατεθεί στην ελληνική γλώσσα από τους προσωκρατικούς μέχρι σήμερα, που έχει αφομοιώσει την παιδεία και τον προβληματισμό που έχει κατατεθεί από πλήθος ξένων διανοουμένων και συγγραφέων. Αρνούμαι απλώς την άκριτη υποδοχή και παραδοχή. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα με την ετερότητα που εισήλασε τα τελευταία χρόνια. Συνεχώς θα συναντήσεις σε πληθώρα  κειμένων την εμμονή για την «ετερότητα και το βλέμμα του Άλλου» (το άλφα κεφαλαίο). Εν πρώτοις δεν μπορείς να συμπιέσεις και να περάσεις μέσα από τον ισοπεδωτικό μηχανισμό της «ταυτότητας και ετερότητας», το πλούσιο, πολύπλοκο, αντιφατικό, πολυεπίπεδο και πολυσύνθετο της λογοτεχνικής δημιουργίας. Μέσα από τέτοια μανιχαϊστικά σχήματα πολλοί και διάφοροι ξαναπέρασαν τη λογοτεχνία που βγήκε, ευτυχώς, αλώβητη. Από την άλλη θα ήταν πιστεύω καλύτερα αν όλοι αυτοί οι Έλληνες, διαπρύσιοι ιμάντες και προωθητές της ετερότητας και του βλέμματος του Άλλου (το άλφα, πάντα, κεφαλαίο),  ήξεραν ότι το θέμα αυτό έχει συζητηθεί αρκετές φορές στον ελληνικό χώρο, (χωρίς μάλιστα τον ολοκληρωτικό τρόπο που χαρακτηρίζει την μοντέρνα εκδοχή), αν ήξεραν ότι το «ήθος ανθρώπω δαίμων» του Ηρακλείτου είναι από τις πρώτες συμβολές στη συζήτηση περί ταυτότητας και ετερότητας. Ακόμη ένα άλλο παράδειγμα από τον ελλαδικό χώρο θα φωτίσει καλύτερα τα πράγματα που μας απασχολούν αυτή τη στιγμή. Πριν από μερικά χρόνια ο Μπαμπινιώτης είχε παρουσιάσει σε εκδήλωση στην Αθήνα τρία γλωσσολογικά βιβλία του. Λίγες μέρες αργότερα, σε σημείωμά του στην εφημερίδα Το Βήμα, ο Α. Λιάκος σάρκαζε για την παρουσία στην εκδήλωση διαφόρων επισήμων, υπουργών και άλλων αξιωματούχων, εν ενεργεία ή συνταξιούχων. Αν ήταν στην Αμερική, τόνιζε, ανάμεσα σ’ άλλα, ο Α. Λιάκος, δεν θα υπήρχε αυτή η σύναξη αξιωματούχων για την παρουσίαση ενός βιβλίου του Τσόμσκυ.  Εν πρώτοις ο Μπαμπινιώτης δεν επαίρεται ότι έχει τη ριζοσπαστική πολιτική στάση του Τσόμσκυ που αποτρέπει την παρουσία πολλών αμερικανών αξιωματούχων σε εκδηλώσεις για βιβλία του αμερικανού γλωσσολόγου. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι οι Αμερικανοί δεν έχουν την ίδια ευαισθησία για τη γλώσσα τους που έχουν τα μικρά κράτη. Η αμερικανική γλώσσα προωθείται και επιβάλλεται, αυτόματα και χωρίς κάποιο κεντρικό σχεδιασμό, με χίλιους τρόπους, από το Χόλυγουντ και τις ταινίες του, από τις αμερικανικές τηλεοπτικές σειρές, από τα νέα προϊόντα και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Είναι, λοιπόν διαφορετική  η στάση και το ενδιαφέρον του λαού, των διανοουμένων και της καθεστηκυίας τάξης μιας χώρας όπως είναι η Βουλγαρία, η Ελλάδα, ή η Αρμενία, χώρες με λίγο πληθυσμό και χωρίς την οικονομική και άλλη δύναμη των ΗΠΑ. Ο κ. Λιάκος λοιπόν αγανακτεί και σαρκάζει γιατί δεν είμαστε, στο θέμα της γλώσσας, σαν τους Αμερικανούς. Μα δεν είμαστε Αμερικανοί. Είναι τόσο απλό.

(Ακολουθεί το δεύτερο μέρος με θέμα: Παλαιότεροι λογοτέχνες και η  παράδοση της σκυτάλης)

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: