Saint Lazarus of the Four Days. Μια μεταφραστική παρατήρηση για τον Οδυσσέα του Τζόυς


Στο 6ο κεφάλαιο από τον Οδυσσέα του Τζόυς, κεφάλαιο που οι σχολιαστές του έργου το επιγράφουν «Άδης», υπάρχει το ακόλουθο απόσπασμα:

Your heart perhaps but what price the fellow in the six feet by two with his toes to the daisies? No touching that. Seat of the affections. Broken heart. A pump after all, pumping thousands of gallons of blood every day. One fine day it gets bunged up and there you are. Lots of them lying around here: lungs, hearts, livers. Old rusty pumps: damn the thing else. The resurrection and the life. Once you are dead you are dead. That last day idea. Knocking them all up out of their graves. Come forth, Lazarus! And he came fifth and lost the job. Get up! Last day! Then every fellow mousing around for his liver and his lights and the rest of his traps. Find damn all of himself that morning. Pennyweight of powder in a skull. Twelve grammes one pennyweight. Troy measure.

Ο Σωκράτης Καψάσκης το μεταφράζει ως ακολούθως:

Αγγίζει την καρδιά σου ίσως, αλλά τι αξία έχει για το φιλαράκο που βρίσκεται σε δύο μέτρα βάθος και με τα δάχτυλα των ποδιών να δείχνουν κατά τις μαργαρίτες. Άσ’ το, αυτό δεν μπορεί να το αγγίξει. Η έδρα των αισθημάτων. Ραγισμένη καρδιά. Στο κάτω-κάτω της γραφής πρόκειται απλώς για μια αντλία που τρομπάρει χιλιάδες γαλλόνια αίματος κάθε μέρα. Μια ωραία πρωία μπουκώνει και τρέχα γύρευε. Τόσα και τόσα βρίσκονται εδώ: πνεύμονες, καρδιές, συκώτια. Παλιές σκουριασμένες αντλίες· μην το συζητάμε. Η ανάσταση και η ζωή. Έτσι και πέθανες, πάει, πέθανες. Αυτή η εφεύρεση της Δευτέρας Παρουσίας. Η έγερση των νεκρών από τους τάφους τους. Λάζαρε, δεύρο έξω! Και κατέφθασε καθυστερημένος και έχασε τη δουλειά. Σήκω! Τελευταία μέρα σήμερα! Και τότε κάθε φιλαράκος να τρέχει να βρει το συκώτι του, το τσερβέλο του και τα υπόλοιπα από τα υπάρχοντά του. Τρομερά δύσκολο να τα βρει όλα, μέσα σ’ ένα πρωινό. Δώδεκα γραμμάρια σκόνης μέσα στο κρανίο του. Δώδεκα γραμμάρια και κάτι κόκκοι. Σταθμά της Τροίας.

Αναφερόμενος στις δυσκολίες της μετάφρασης του έργου ο Σωκράτης Καψάσκης έγραψε, ανάμεσα σε άλλα, και τα ακόλουθα, που σχετίζονται με το απόσπασμα αυτό και μας ενδιαφέρουν:

Στο επεισόδιο του “Άδη” υπάρχει η ακόλουθη φράση: “Come forth, Lazarus. And he came fifth and lost the job”. Η φράση έχει αποδοθεί ως εξής: “Λάζαρε, δεύρο έξω, Κι αυτός καθυστέρησε κι έχασε τη δουλειά”. Η δυσκολία βρίσκεται στη φωνητική ομοιότητα των αγγλικών λέξεων forth και fourth που σημαίνουν “έξω ή εμπρός” η πρώτη και “τέταρτος” η δεύτερη. Έτσι το πρώτο μισό της φράσης μπορεί να διαβαστεί διπλά, α) “Λάζαρε, δεύρο έξω”, αλλά και β) “Λάζαρε, έλα τέταρτος”. Οπότε το δεύτερο μισό, που περιέχει τη λέξη fifth, “πέμπτος”, διαβάζεται οπωσδήποτε ως “και ήρθε πέμπτος κι έχασε τη δουλειά”. Άλλη μια φορά το παιγνίδι με τις λέξεις έχει χαθεί. Αυτό που απομένει είναι η λογική εξήγηση.1

Πιστεύω ότι η επιλογή του Σ. Καψάσκη αποδυνάμωσε τα σημαινόμενα του Τζόυς και τις επάλληλες επιστρωματώσεις που έχει ο λόγος του Οδυσσέα με τις πολλές έμμεσες και άμεσες αναφορές, τα καταδηλούμενα και συμπαραδηλούμενα του κειμένου του, τις συσχετίσεις με πληθώρα άλλων κειμένων.2 Στην περίπτωση αυτή με την εκκλησιαστική γραμματεία που αναφέρεται στο Λάζαρο και την έγερσή του και τη σημασία του αριθμού τέσσερα στο θέμα αυτό. Στη Γραμματεία αυτή ο Λάζαρος αναφέρεται συνεχώς ως «Τετραήμερος» και «Τεταρταίος» λόγω τις τετραήμερης παραμονής του στον κόσμο των νεκρών. Στα άλλα θαύματα του Χριστού [ανάσταση του υιού της χήρας στη Ναϊν (κατά Λουκάν ζ11-17) και ανάσταση της θυγατέρας του Ιαείρου (κατά Λουκάν η41-56)] η έγερση των νεκρών έγινε λίγο μετά τον θάνατό τους και πριν μπουν σε τάφο. Στην περίπτωση του Λαζάρου είχε τοποθετηθεί σε τάφο και είχαν περάσει τέσσερις μέρες από τον θάνατό του. Στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (ια 39) όταν ο Ιησούς ζητεί να πορευτεί στον τάφο του Λαζάρου η Μάρθα, αδελφή του τεθνηκότος, τονίζει: « Κύριε, ήδη όζει, τεταρταίος γαρ εστί».

Οι χαρακτηρισμοί τεταρταίος, τετραήμερος για τον Λάζαρο [στα αγγλικά Lazarus of the fourth days και the fourth day Saint Lazarus] αποκτούν τεράστια συμβολιστική συμπύκνωση, αφού η έγερση του Λαζάρου ύστερα από τετραήμερη παραμονή στον χώρο των νεκρών αποτελεί τη σημαντικότερη παρέμβαση του θείου στη θνητή διάσταση του ανθρώπου. Για τη χριστιανική εκκλησία η ανάσταση του Λαζάρου αναγγέλλει την ανάσταση των νεκρών η οποία έρχεται ως συνέπεια της Αναστάσεως του Κυρίου: «Λάζαρον τεθνεώτα τετραήμερον ανέστησας εξ Άδου, Χριστέ, προ του σου θανάτου διασείσας του θανάτου το κράτος και δι’ ενός προσφιλούς την πάντων ανθρώπων προμηνύων εκ φθοράς ελευθερίαν».

Στην εκκλησιαστική γραμματεία, στη λόγια και στη δημοτική παράδοση,3 αυτοί οι όροι επανέρχονται συνέχεια σε κάθε αναφορά στον Λάζαρο. Χαρακτηριστικά: Στον τάφο του Λαζάρου, στο Κίτιο της Κύπρου όπου εγκαταστάθηκε μετά την έγερσή του, η αρχαία παράδοση αναφέρει ότι οι Χριστιανοί ανέγραψαν: «Λάζαρος ο τετραήμερος και φίλος του Χριστού».

Παραθέτω ακόμη από το «Μεγαλυνάριον» του Αγίου Λαζάρου:

Ήγειρας Σωτήρ μου εκ τών νεκρών, Λάζαρον σον φίλον, τετραήμερον ως Θεός· όθεν Ιουδαίων, εξέστησαν οι δήμοι, της δόξης σου Σωτήρ μου, το μεγαλούργημα.

Ακόμη, από τον Κανόνα του Αγίου Λαζάρου, οι χαρακτηρισμοί αυτοί (τετραήμερος και τεταρταίος) επανέρχονται συνεχώς:

Νεκρόν τετραήμερον εξαναστήσας, Σωτήρ μου τον Λάζαρον, της φθοράς απήλλαξας, βραχίονι υψηλώ, και έδειξας ως δυνατός, την εξουσίαν σου.

Μάρθα, και Μαρία Κύριε, οδυρμοίς εβόων, Ίδε όν εφίλεις, τεταρταίος όζει, ει ής ώδε τότε, ουκ έθνησκε Λάζαρος, Αλλ’ ως αχώριστος παντί, τούτον ευθύς φωνήσας ήγειρας.

Του Πάθους τα σύμβολα, και του Σταυρού σου, Άδου την γνωρίσαι βουληθείς Αγαθέ, του άπληστον, γαστέρα ρήξας, ανέστησας ως Θεός, τον τετραήμερον.

Τίς οίδε, τίς ήκουσεν, ότι ανέστη, άνθρωπος νεκρός οδωδώς; Ηλίας μεν ήγειρε, καί Ελισσαίος, αλλ’ ουκ εκ μνήματος, αλλ’ ουδέ τεταρταίον.4

Το παιγνίδι των σημαινομένων στον Οδυσσέα με τη φωνητική ομοιότητα των λέξεων forth [έξω] και fourth [τέταρτος] θα μπορούσε να δοθεί περιφραστικά = Λάζαρε, δεύρο έξω τεταρταίος. Έτσι θα ακολουθήσει ομαλά το: Και κατέφθασε πέμπτος και έχασε τη δουλειά. Πέμπτος, δηλαδή καθυστερημένος, αφού υπερέβη κατά μία ημέρα τα χρονικά όρια των τεσσάρων ημερών του θαύματος. Έτσι η φράση αυτή, ανάμεσα στα συμφραζόμενά της, αναδεικνύει και τη γενικότερη στάση του Τζόυς που υπονομεύει την πίστη στη νίκη επί του κράτους του θανάτου.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Σ. Καψάσκης, Αντί προλόγου, Τζαίημς Τζόυς, Οδυσσέας, Αθήνα, Κέδρος, 1990, σ. 13.

2. Το κείμενο [Οδυσσέας του Τζόυς] περιέχει πλήθος αναφορές στον Σαίξπηρ, αλλά και σε όλη την ιστορία της αγγλικής και γενικότερα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας· δοκιμάζει βασικές ιδέες της ανατολικής φιλοσοφίας, του δυτικού μυστικισμού και της θεοσοφίας· ανατρέχει διαρκώς στην παράδοση του καθολικισμού, της ορθοδοξίας και του ιουδαϊσμού· αφομοιώνει τις απόψεις του Vico για τη γλώσσα και του Jung για τις αρχετυπικές μορφές· εξυπακούει πληροφορίες που αφορούν το πολιτισμικό και πολιτικό περιβάλλον της Ιρλανδίας των αρχών του αιώνα· αντλεί από την ιστορία και τους μύθους της μεσαιωνικής Ιρλανδίας· τέλος, επεξεργάζεται ένα πλήθος από αναφορές (συμβολικές κυρίως) στην ομηρική Οδύσσεια καθώς και αναφορές από άλλα έργα της αρχαιοελληνικής γραμματείας. Βλ. Άρης Μαραγκόπουλος, Ulysses, οδηγός ανάγνωσης, Αθήνα, Τόπος, 2010, σ. 12.

3. Βλ. Το τραγούδιν του Λαζάρου, επιμ. Παναγιώτης Βασιλείου, Κύπρος 2003: Κύριε και Διδάσκαλε και Δέσποτα Πανάγαθε,/ ο φίλος σας ο Λάζαρος τετραμερίς ευρίσκεται/ σήμερον εν τω μνήματι.

4. Θεός εί και άνθρωπος, επαληθεύων, τοις πράγμασι τα ονόματα, επέστης τω μνήματι, σαρκί ο Λόγος, και ήγειρας ως Θεός, τον τετραήμερον. /

 Την άστεκτόν σου πρόσταξιν, μη φέρων Ιησού, Άδης ο πολλούς δεξάμενος έπτηξε, και τεταρταίον όντα Λάζαρον, συν τη φωνή ζώντα, και ου νεκρόν εδίδου. /

Ω Ιουδαίων άνοια! ω πώρωσις εχθρών! τίς οίδε νεκρόν εκ τάφου εγείραντα; Ηλίας πάλαι εξανέστησεν, αλλ’ ουκ εκ μνήματος, αλλ’ ουδέ τεταρταίον. /

Ο τεταρταίος Λάζαρος Σωτήρ, ως ήκουσε, κάτω της φωνής σου αναστάς, ανύμνησέ σε, και γεγηθώς ούτως εβόα. Συ Θεός και Κτίστης μου, σε προσκυνώ και υμνώ, τον αναστήσαντά με.

Advertisements

Ένα Σχόλιο to “Saint Lazarus of the Four Days. Μια μεταφραστική παρατήρηση για τον Οδυσσέα του Τζόυς”

  1. Άρης Μαραγκόπουλος Says:

    Είναι εξαιρετική και πέρα για πέρα σωστή η παρατήρηση για τον Τεταρταίο Λάζαρο! Πώς μου ξέφυγε! Με ενθουσίασε αυτό το κείμενό σου Σάββα. Οπότε σε νέα έκδοση του βιβλίου θα διορθώσω και τη δική μου απόδοση της περικοπής που είναι επίσης λάθος (Ulysses, Oδηγός ανάγνωσης, σ. 127). Να είσαι πολύ καλά!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: