ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ και ΙΣΤΑΜΠΟΥΛ


Το περίπλοκο και δύσκολο θέμα της τακτοποίησης και τυποποίησης των γεωγραφικών ονομάτων απασχόλησε τα Ηνωμένα Έθνη από τη δεκαετία του 1960. Ύστερα από πενήντα, σχεδόν, χρόνια εργώδους προσπάθειας, στην οποία συμμετείχαν χιλιάδες εμπειρογνώμονες, ποικίλων ειδικοτήτων και επιστημονικών κατευθύνσεων, από όλες τις χώρες του κόσμου, κατέληξε σε μερικές βασικές αρχές οι οποίες έγιναν από όλους αποδεκτές. Αρχές οι οποίες βοηθούν στη διεθνή επικοινωνία και συντείνουν στην αποφυγή παρεξηγήσεων.

Δυστυχώς στην Ελλάδα υπάρχει άγνοια για αυτόν τον πλούτο των εκατοντάδων χιλιάδων σελίδων, που απέφερε ο διεθνής προβληματισμός της τυποποίησης γεωγραφικών ονομάτων, με αποτέλεσμα να γράφονται διάφορα τραγελαφικά, όπως για το θέμα της χρήσης των ονομάτων Κωνσταντινούπολη και Ισταμπούλ, πρόσφατα και σε ένα γραφικό σημείωμα της Μαρίας Κατσουνάκη στην εφημερίδα Η Καθημερινή (19 Ιανουαρίου 2011).

Ένα από τα βασικά θέματα της τυποποίησης ονομάτων είναι το εξώνυμο. Μια ελληνικής προέλευσης λέξη που μπήκε στο διεθνές λεξιλόγιο [=exonym] και αναφέρεται στο παγιωμένο όνομα που χρησιμοποιούν άλλοι λαοί και το οποίο δεν ταυτίζεται με το επίσημο όνομα μιας χώρας ή μιας πόλης. Έτσι οι Τούρκοι χρησιμοποιούν το όνομα Γιουνανιστάν για την Ελλάδα και εμείς χρησιμοποιούμε το όνομα Αλβανία για τη γειτονική μας χώρα που το επίσημο όνομά της είναι Shqipëria, η χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου που οι κάτοικοί της την ονομάζουν Nipon καλείται από τους Άγγλους Japan και από εμάς Ιαπωνία. Ουδείς μπορεί να απαγορεύσει σε οποιοδήποτε λαό να χρησιμοποιεί εξώνυμο, απλώς  μια χώρα μπορεί να ζητήσει στην αλληλογραφία η οποία απευθύνεται σ’ αυτή να αναγράφεται το επίσημο όνομα που τυποποίησε η ίδια.

Τα εξώνυμα, λοιπόν, θεωρούνται αποδεκτά και σεβαστά στη διεθνή πρακτική. Έτσι ενώ οι Γερμανοί ονομάζουν τη χώρα τους Deutschland όμως δέχονται και το αγγλικής προέλευσης εξώνυμο Germany, οι Άγγλοι έχουν ως επίσημο όνομα της χώρας τους το United Kingdom [of Great Britain and Northern Ireland] όμως δέχονται τις επιστολές που αναγράφουν England, καθώς και άλλες με την ένδειξη: Angleterre, οι οποίες προέρχονται, κυρίως, από τη Γαλλία.

Όταν το Δημαρχείο της Αθήνας υποδέχεται αντιπροσώπους της αγγλικής πρωτεύουσας αναφέρει ότι καλωσορίζει τους αντιπρόσωπους του Λονδίνου (και όχι του Λάντον) και όταν στην Αγγλία υποδέχονται εκπροσώπους του Δημαρχείου της Αθήνας αναφέρουν ότι: We welcome the representatives of Athens (και όχι: the representatives of Athina)

Οι Έλληνες ονομάζουν την πρωτεύουσα της Γαλλίας Παρίσι και την πρωτεύουσα της Γερμανίας Βερολίνο και ουδείς διαμαρτύρεται γιατί δεν χρησιμοποιούν τις λέξεις Παρί και Μπέρλιν. Αμέσως, εικάζεις ότι αυτή η επιλεκτική ευαισθησία για την Κωνσταντινούπολη, ότι ντε και καλά πρέπει να την αποκαλούν όλοι Ισταμπούλ, είναι απότοκο μιας γενικότερης στάσης να προχωρούμε όχι με βάση τη διεθνή πρακτική και το διεθνές δίκαιο, αλλά με βάση να προκαλούμε ευαρέσκεια στην Τουρκία. Ότι δηλαδή υποκλινώμεθα και υπακούμε.

Η χρήση το ονόματος Κωνσταντινούπολη, εκ μέρους του ελληνικού λαού και των λογίων του, αποτελεί ένδειξη σοβαρότητας που, εκτός από την εκδήλωση σεβασμού στην ιστορική μνήμη και τη σημερινή ζώσα πραγματικότητα[1], συμβαδίζει με τη διεθνή πρακτική. Το πράγμα κάνει πιο τραγελαφικό το ότι το όνομα Κωνσταντινούπολη ήταν το επίσημο όνομα της πόλης για χίλια πεντακόσια, περίπου, χρόνια και έγινε απλώς μετά εξώνυμο, ότι το όνομα Ισταμπούλ προέρχεται, σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, από το ελληνικό όνομα και ότι έγινε επίσημο από το 1930, ενώ προηγουμένως ήταν ενδώνυμο (άλλη ελληνική λέξη που μπήκε στο διεθνές λεξιλόγιο [=endonym] και αναφέρεται σε ονόματα που επιχωριάζουν στο εσωτερικό μιας χώρας και δεν ταυτίζονται με τα αναγνωρισμένα και επίσημα). Όμως στη χρήση του ονόματος Κωνσταντινούπολη διάφοροι προοδευτικώνυμοι βλέπουν ανάπτυξη του σοβινισμού, γι’ αυτό και αισθάνονται έντονα την ανάγκη να προτάξουν τα στήθη τους εις τον σοβούντα εθνικισμό και να δώσουν τον αγώνα τον καλό εναντίον του.

Χαρακτηριστικά, κάποτε ο Ηλίας Πετρόπουλος σε μια κατεδαφιστική κριτική του για τον Γιώργο Ιωάννου τον κατηγόρησε για φανατικό σοβινιστή και ανάμεσα στα διάφορα τόνισε: “Ο Ιωάννου, με πείσμα, αποκαλεί την Ισταμπούλ Κωνσταντινούπολη. Δεν ξαφνιάζομαι. Με το ίδιο πείσμα οι τσαρικοί εμιγκρέδες αποκαλούσαν το Λένιγκραντ Αγία Πετρούπολη.”  Το παράδειγμα, με το Κωνσταντινούπολη/Ισταμπούλ, επανέρχεται σε συνέντευξή του στην εφημερίδα των Σκοπίων ΕΠΟΧΑ (14/3/1992) στην οποία αναφέρεται απαξιωτικά στους συμπατριώτες του που “επιμένουν να ονομάζουν την Ισταμπούλ Κωνσταντινούπολη”. Το παράδειγμα με τα ονόματα Λένιγκραντ και Πετρούπολη και τους ρώσους εμιγκρέδες δεν τολμά να το επαναλάβει, γιατί το σοβιετικό καθεστώς κατέρρευσε και το 1991 η πρώην πρωτεύουσα της Ρωσίας πήρε πανηγυρικά τα παλιό της όνομα. Όμως ο Ηλίας Πετρόπουλος δεν αισθάνεται την ανάγκη να αναφερθεί στο ατυχές παράδειγμά του για το Πετρούπολη/Λένιγκραντ και τους τσαρικούς εμιγκρέδες κι ούτε να ζητήσει συγγνώμη από τον Γιώργο Ιωάννου. Έχω προσέξει ότι όλοι όσοι υπεισέρχονται στη συγγραφική σκηνή με τσαμπουκά και προκλητικότητα αγνοούν, δυστυχώς, τη λέξη αυτοκριτική.

Ας θέσουν, λοιπόν, την μάχαιραν εις την θήκην, οι διάφοροι προοδευτικώνυμοι δημοσιογράφοι και συγγραφείς, και ας ερευνήσουν καλύτερα τα θέματα με τα οποία ασχολούνται. Εξ άλλου ο θεωρητικός εξοπλισμός με μερικές μπροσούρες κανένα μας δεν ωφέλησε.

Σάββας Παύλου, Μέλος της Κυπριακής Επιτροπής Τυποποίησης Γεωγραφικών Ονομάτων savvaspavlou.wordpress.com

 

 

 

 

 

 

 


[1] Ζώσα πραγματικότητα γιατί ο Πατριάρχης ονομάζεται Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, γιατί τα μέλη της ελληνικής κοινότητας εκεί αναφέρουν ότι γεννήθηκαν και ζουν στην Κωνσταντινούπολη, γιατί εκατοντάδες χιλιάδες στην Ελλάδα λένε ότι γεννήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη ή ότι οι γονείς τους ήλθαν από εκεί, γιατί οι φίλαθλοι της ΑΕΚ γνωρίζουν ότι αυτή η ακρωνυμία σημαίνει Αθλητική Ένωσις Κωνσταντινουπόλεως και όχι Αθλητική Ένωσις Ισταμπούλ, κ.λπ. κ.λπ.



Advertisements

6 Σχόλια to “ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ και ΙΣΤΑΜΠΟΥΛ”

  1. catrame Says:

    όπως λέει και το γνωστό τραγουδάκι

    Take me back to Constantinople
    No, you can’t go back to Constantinople
    Now it’s Istanbul not Constantinople

    από το 1953. Κάποιοι λένε ότι οι στίχοι είναι σαρκαστικοί – περιπαίζουν τους τούρκους για την αλλαγή. Κάποιοι άλλοι πως όχι.

  2. Phivos Stavrides Says:

    Μικρό σχόλιο στο προηγούμενο σχόλιο. Στίχοι «σαρκαστικοί ή όχι», μία τρίτη εκδοχή θα μπορούσε να να είναι ότι προσφερόταν απλώς ως γλωσσοδέτης λόγω της δύσκολης για ξένους γρήγορης επανάληψης του ονόματος της Πόλης (όπως απαιτούσε ο ρυθμός του τραγουδιού).

  3. Στέφ. Says:

    Συμφωνώ ότι είναι πολύ δήθεν να αποκαλούμε την εν λόγω πόλη στα ελληνικά «Ισταμπούλ», γιατί απλούστατα παρέμεινε το «Κωνσταντινούπολη» — όπως και το Paris το λέμε «Παρίσι» και την Shqipëria τη λέμε «Αλβανία». Αν το «Μιλάνο» δεν ήταν εύηχη λέξη για τα ελληνικά δεδομένα, μάλλον θα εξακολουθούσαμε να το αποκαλούμε «Μεδιόλανο». Να σημειώσω όμως ότι στα αγγλικά (και αντίστοιχα σε άλλες γλώσσες) *έχει* νόημα η διαφοροποίηση μεταξύ Constantinople και Istanbul, για΄τι αναφέρεται σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους (πριν και μετά το 1453). Συνεπώς, όσο εκτός πραγματικότητας είναι οι Έλληνες που τη λένε «Ισταμπούλ», τόσο εκτός πραγματικότητας είναι οι Έλληνες που εκνευρίζονται όταν ακούνε στα αγγλικά «Istanbul» (σε σύγχρονη αναφορά) και διορθώνουν «It’s Constantinople, not Istanbul» (το έχω ακούσει κι αυτό).

    Ακόμα μία παρατήρηση. Για κάποιο λόγο, στα αγγλικά, τουρκικά και ελληνικά, η ίδια λέξη τονίζεται σε διαφορετική συλλαβή: (αντίστοιχα) Ίσταμπουλ, Ιστάμπουλ, Ισταμπούλ.

    Αν Ισταμπούλ, γιατί όχι και Ωστρέλια, το οποίο μια χαρά ακούγεται στα ελληνικά; 🙂

  4. Οδυσσεύς Says:

    Aγαπητέ κύριε Παύλου σ’ ευχαριστώ για το ότι γράφεις και για ό,τι γράφεις. Θα μου επιτρέψεις να αναρτήσω το παρόν στο ιστολόγιό μου και αν θέλεις κοινοποίησε και σε μένα κείμενά σου. Οδυσσεύς

  5. catrame Says:

    @Phivos Stavrides. Χμ, δεν είμαι απολύτως σίγουρος. Όλοι οι στίχοι του τραγουδιού ‘παίζουν’ γύρω από το θέμα αλλαγής ονόματος. Στο πρώτο ή δεύτερο κουπλέ υπενθυμίζει ότι τη Νέα Υόρκη παλιά τη λέγαν Νέο Άμστερνταμ. Γενικά η στιχουργική του έχει μια συνοχή κι ένα ειρμό που θα ήτανε ίσως άδικο να το ξεπετάξουμε ως απλό ‘γλωσσοδέτη’. Εντούτοις, ναι, το μπιτάτο σουινγκ συμβάλλει τα μάλα για να στραμπουλήξεις τη γλώσσα σου, είτε ξένος είσαι είτε αγγλόφωνος.

  6. Σωτήρης Ραπτόπουλος Says:

    Αγαπητέ Σάββα:
    …φαίνεται ότι οι άνθρωποι τοης τέχνης στην αλλοδαπή (όπως ο «φόλκ» βρετανός συνθέτης Al Stewart), αρέσκονται στην χρήση του όρου «Constantinople».
    Το ομώνυμο τραγούδι του Stewart αναφέρεται στο κοσμοϊστορικό γεγονός της κατάληψης της Πόλης του 1453 -και η ανάγνωση των στίχων του είναι συγκλονιστική.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: